VAR 10 yaşında: Futbol gerçekten daha adil oldu mu?

VAR’ın İngilizce açılımı “Video Assistant Referee”, Türkçesi ise Video Yardımcı Hakem.

Sistemin temel amacı hakemin verdiği her kararı yeniden incelemek değil. VAR özellikle maçın sonucunu doğrudan etkileyebilecek kritik durumlarda kullanılıyor.

Bunların başında gol ve gol öncesindeki ihlaller, penaltı kararları, doğrudan kırmızı kartlar ve hakemin yanlış oyuncuya kart göstermesi geliyor.

VAR’ın uluslararası seviyedeki ilk önemli denemelerinden biri 1 Eylül 2016’da İtalya ile Fransa arasında Bari’de oynanan hazırlık maçında yapıldı. FIFA’nın eski Hakem Komitesi Başkanı Pierluigi Collina daha sonra o günü futbol tarihinin önemli dönüm noktalarından biri olarak anlattı.

Aynı yılın sonbaharında teknoloji ilk kez üst düzey bir resmî karşılaşmada devreye girdi.

Hollanda Kupası’ndaki Ajax–Willem II karşılaşmasında hakem 58. dakikada VAR müdahalesinin ardından kararını değiştirerek Willem II oyuncusunu oyundan attı.

Asıl büyük dönüm noktası ise 2018 oldu.

VAR ilk kez bir Dünya Kupası’nda, Rusya 2018’de kullanıldı. Aynı dönemde sistem futbolun resmî oyun kurallarına da girdi. FIFA’ya göre VAR, 2018/19 sezonundan itibaren futbolun oyun kurallarının resmî bir parçası haline geldi.

İsviçre’de ise VAR, 2019/20 sezonundan itibaren en üst ligde kullanılmaya başlandı.

Peki sistem gerçekten işe yaradı mı?

İsviçre Futbol Federasyonu hakem yöneticisi Daniel Wermelinger, UEFA istatistiklerinin VAR öncesinde maçın sonucunu etkileyen hakem hatalarının daha fazla olduğunu gösterdiğini belirtiyor.

Ancak VAR’ın çözmediği önemli bir problem var: Yorum farkı.

Eski İsviçreli futbolcu ve SRF yorumcusu Fabian Lustenberger’e göre VAR’ın kendisi futbol açısından önemli bir kazanım. Buna karşın futbolda gri alanların ortadan kalkmadığını söylüyor.

Çünkü görüntü aynı olsa bile bir pozisyondaki temasın penaltı için yeterli olup olmadığı veya müdahalenin kırmızı kart gerektirip gerektirmediği hâlâ insan tarafından yorumlanıyor.

Ofsayt teknolojisi ise giderek daha otomatik hale geliyor.

İngilizcede “semi-automated offside technology”, Türkçesiyle yarı otomatik ofsayt teknolojisi, oyuncuların konumlarını çok daha hassas biçimde belirleyerek VAR ekibinin karar süresini azaltmayı amaçlıyor.

Önümüzdeki dönemde yapay zekânın rolünün daha da büyümesi bekleniyor.

Wermelinger de yapay zekânın hakem teknolojisinde giderek daha önemli hale geleceğini düşünüyor. Ancak gelecekte insan hakemlerin tamamen ortadan kalkacağı fikrine katılmıyor.

Yani VAR’ın 10 yıllık bilançosu oldukça ilginç:

Teknoloji bazı büyük hakem hatalarını azalttı, ancak futbolun tartışmalarını bitirmedi. Aksine tartışmanın şeklini değiştirdi. Eskiden “hakem nasıl görmedi?” denirken bugün çoğu zaman “VAR bunu gördüğü halde neden müdahale etmedi?” diye soruluyor.

On yıl sonra kesin olan tek şey ise şu: Video Yardımcı Hakem artık modern futbolun kalıcı parçalarından biri ve bundan sonraki büyük değişimin yapay zekâ destekli hakem teknolojilerinde yaşanması bekleniyor.